Jak zastrzec PESEL i co to daje po wycieku danych?

Numer PESEL zastrzeżesz bezpłatnie w aplikacji mObywatel, przez serwis gov.pl albo osobiście w dowolnym urzędzie gminy. Od tej chwili bank, firma pożyczkowa czy operator komórkowy, zanim udzieli kredytu albo wyda duplikat karty SIM na Twoje dane, musi sprawdzić rejestr zastrzeżeń. Jeśli tego nie zrobi i oszust zaciągnie zobowiązanie, odpowiedzialność za nie spada na instytucję, a nie na Ciebie. To jeden z najprostszych kroków po informacji, że Twoje dane wyciekły.

Zastrzeżenie nie blokuje codziennego życia. Możesz nadal płacić kartą, korzystać z konta, iść do lekarza czy odebrać przesyłkę. Kiedy sam chcesz wziąć kredyt albo podpisać umowę, cofasz zastrzeżenie na chwilę i po wszystkim włączasz je ponownie.

Co dokładnie daje zastrzeżenie numeru PESEL

Przepisy o ograniczaniu skutków kradzieży tożsamości nałożyły na wybrane instytucje obowiązek sprawdzania, czy numer PESEL klienta jest zastrzeżony. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, w których oszust z cudzymi danymi mógłby wyrządzić największą szkodę:

• zawarcia umowy kredytu lub pożyczki w banku, SKOK-u albo firmie pożyczkowej,
• wydania duplikatu karty SIM, dzięki któremu ktoś przejąłby Twój numer telefonu i kody SMS,
• niektórych czynności notarialnych, na przykład sprzedaży nieruchomości.

Rejestr nie przechowuje żadnych dodatkowych danych o Tobie. Instytucja dostaje wyłącznie odpowiedź, czy numer jest w danym momencie zastrzeżony. Nie dowie się, dlaczego to zrobiłeś ani od kiedy.

Jak zastrzec PESEL krok po kroku

W aplikacji mObywatel

To najszybsza droga. Po zalogowaniu wybierz usługę „Zastrzeż PESEL” z listy usług, potwierdź swoje dane i zatwierdź. Zastrzeżenie działa od razu, a w aplikacji widać jego aktualny stan. Tam też najwygodniej je cofnąć, gdy będzie potrzebne.

Przez serwis gov.pl

Na komputerze wyszukaj usługę zastrzeżenia numeru PESEL na stronie gov.pl i zaloguj się profilem zaufanym, e-dowodem albo przez bankowość elektroniczną. Dalej przebieg jest taki sam jak w aplikacji.

W urzędzie gminy

Jeśli nie korzystasz z usług elektronicznych, idź z dowodem osobistym lub paszportem do dowolnego urzędu gminy, nie tylko w miejscu zameldowania. Urzędnik wprowadzi zastrzeżenie na miejscu. W ten sam sposób możesz je później cofnąć.

Kiedy i jak cofnąć zastrzeżenie

Zastrzeżenie cofasz, gdy sam potrzebujesz usługi, którą ono blokuje: bierzesz kredyt na samochód, zmieniasz operatora i odbierasz nową kartę SIM, podpisujesz akt notarialny. W mObywatelu i na gov.pl można cofnąć je bezterminowo albo na wybrany czas. Druga opcja jest bezpieczniejsza, bo po upływie ustalonego okresu numer wraca do rejestru sam i nie musisz o tym pamiętać.

Planuj to z wyprzedzeniem. Jeśli wiesz, że w czwartek podpisujesz umowę w banku, cofnij zastrzeżenie dzień wcześniej na dwa lub trzy dni. Unikniesz sytuacji, w której doradca odsyła Cię do domu, bo system pokazuje blokadę.

Co jeszcze zrobić po wycieku danych

Zastrzeżenie PESEL utrudnia zaciągnięcie zobowiązań na Twoje nazwisko, ale nie zamyka wszystkich furtek. Wyciek z firmy, w której masz konto, zwykle obejmuje też adres e-mail, numer telefonu, czasem hasło lub skan dokumentu. Dlatego po powiadomieniu o naruszeniu dobrze przejść przez krótką listę:

1. Przeczytaj uważnie powiadomienie. Administrator danych musi napisać, jakie dane wyciekły i jakie mogą być skutki. Od tego zależy, czy wystarczy zmiana hasła, czy potrzebna jest wymiana dowodu osobistego.
2. Zmień hasło do konta, którego dotyczy wyciek, i do każdego innego miejsca, gdzie używałeś tego samego hasła. Skrzynka e-mail ma pierwszeństwo, bo przez nią resetuje się dostęp do pozostałych usług.
3. Włącz logowanie dwuskładnikowe w poczcie, banku i mediach społecznościowych, jeśli jeszcze go nie masz.
4. Jeśli wyciekł skan lub numer dowodu osobistego, rozważ jego unieważnienie i wyrobienie nowego. Utratę dowodu można zgłosić także przez internet.
5. Obserwuj konto bankowe i skrzynkę przez kolejne tygodnie. Po wycieku zwykle przychodzi fala wiadomości podszywających się pod firmę, z której dane wypłynęły.

Jeśli nie masz pewności, czy Twoje dane w ogóle są w obiegu, zacznij od sprawdzenia, czy dane osobowe nie wyciekły do internetu. Szerzej o tym, jak przestępcy wykorzystują cudze dane i jak się przed tym bronić, piszemy w tekście o ochronie przed kradzieżą tożsamości.

Zastrzeżenie PESEL a zgubiony lub skradziony dowód osobisty

To dwie różne sprawy, które łatwo pomylić. Zastrzeżenie numeru PESEL działa w rejestrze, który sprawdzają instytucje przed udzieleniem kredytu. Zgłoszenie utraty dowodu osobistego unieważnia konkretny dokument, którym ktoś mógłby się posłużyć przy okienku. Jeśli zginął Ci portfel z dowodem, zrób jedno i drugie.

Utratę dowodu zgłosisz w aplikacji mObywatel, przez gov.pl albo w urzędzie gminy. Dokument zostaje unieważniony od razu i nie da się go już legalnie użyć. Dodatkowo w każdym oddziale banku możesz zastrzec dokument w systemie Dokumenty Zastrzeżone, z którego korzystają banki i część innych firm. Taka podwójna blokada sprawia, że znaleziony lub skradziony dowód traci dla oszusta większość wartości.

Pamiętaj też o telefonie. Jeśli zginął razem z portfelem, zablokuj go zdalnie przez usługę producenta (w Androidzie „Znajdź urządzenie”, w iPhonie „Znajdź mój”), poproś operatora o zablokowanie karty SIM i zmień hasło do profilu zaufanego oraz bankowości. Telefon z aktywną pocztą i aplikacją banku jest dla oszusta cenniejszy niż sam dowód.

Czego zastrzeżenie PESEL nie chroni

Blokada w rejestrze działa tylko tam, gdzie przepisy wymagają jej sprawdzenia. Nie zatrzyma oszusta, który założy na Twoje dane konto w sklepie internetowym, zamówi towar z odroczoną płatnością w serwisie, który nie weryfikuje PESEL-u, albo podszyje się pod Ciebie w mediach społecznościowych. Nie ochroni też przed klasycznym phishingiem, w którym sam podajesz login i hasło na fałszywej stronie.

Dlatego zastrzeżenie traktuj jako jedną z warstw, a nie jedyne zabezpieczenie. Druga ważna warstwa to regularne przeglądanie historii rachunku. Nieznany przelew, nowa karta, której nie zamawiałeś, albo pismo od firmy windykacyjnej to sygnały, by działać od razu. Jak robić to szybko i bez nerwów, opisujemy w poradniku o kontrolowaniu wyciągów bankowych pod kątem oszustw.

Jeśli mimo zastrzeżenia ktoś zaciągnął zobowiązanie na Twoje dane, zgłoś sprawę na policję, poinformuj instytucję, która udzieliła kredytu, i zachowaj potwierdzenie, że numer był zastrzeżony w dniu zawarcia umowy. Ten dokument jest Twoim najmocniejszym argumentem w sporze.